Uregulowanie alimentów nie musi oznaczać wielomiesięcznej walki w sądzie. Jeżeli rodzice potrafią się porozumieć, mogą ustalić alimenty bez procesu – w szczególności w formie umowy alimentacyjnej u notariusza, z dobrowolnym poddaniem się egzekucji na podstawie art. 777 Kodeksu postępowania cywilnego. Tak sporządzony akt notarialny pozwala potem – w razie niepłacenia – szybko uruchomić komornika, bez tradycyjnego procesu o alimenty.
Poniżej praktyczne omówienie wszystkich kluczowych rozwiązań, różnic między nimi, kroków proceduralnych oraz odpowiedzi na najczęstsze pytania.
Umowa alimentacyjna u notariusza – jak to działa
Umowa alimentacyjna zawarta u notariusza to porozumienie między rodzicami, które:
- reguluje wysokość, terminy i sposób płacenia alimentów,
- jest sporządzane w formie aktu notarialnego,
- zawiera oświadczenie zobowiązanego rodzica o dobrowolnym poddaniu się egzekucji,
- po nadaniu klauzuli wykonalności przez sąd może być podstawą egzekucji komorniczej, tak jak wyrok.
Warunek jest jeden: oboje rodzice muszą się zgodzić co do treści umowy.
Podstawa prawna – art. 777 KPC w pigułce
Art. 777 § 1 pkt 4 KPC stanowi, że tytułem egzekucyjnym jest akt notarialny, w którym dłużnik:
- poddaje się egzekucji,
- zobowiązuje się do określonego świadczenia pieniężnego,
- a w akcie wskazany jest termin lub zdarzenie, od którego zależy obowiązek spełnienia świadczenia.
W praktyce oznacza to, że:
- rodzic zobowiązany do alimentów składa u notariusza oświadczenie, że dobrowolnie poddaje się egzekucji,
- akt notarialny jest tytułem egzekucyjnym (ale jeszcze nie wykonawczym),
- żeby iść do komornika, trzeba najpierw uzyskać w sądzie klauzulę wykonalności.
„Tytułami egzekucyjnymi są: akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub wydania rzeczy oznaczonych co do gatunku, ilościowo w akcie określonych, albo też wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, gdy w akcie wskazano termin wykonania obowiązku lub zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie.”
—Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Art. 777 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego
Co musi zawierać umowa alimentacyjna u notariusza
Żeby umowa alimentacyjna miała realną moc i nie została podważona ze względów formalnych, warto zadbać o konkretne elementy.
| Element | Co powinno się w nim znaleźć |
|---|---|
| Dane stron | Imię, nazwisko, adres, PESEL, seria i numer dowodu osobistego każdego z rodziców. |
| Dane dziecka | Imię, nazwisko, data urodzenia, PESEL (jeśli posiada). |
| Podstawa obowiązku | Informacja, że rodzic jest zobowiązany do alimentów na dziecko (obowiązek z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). |
| Wysokość alimentów | Konkretnie: „X zł miesięcznie” – żadnych „około”, „w granicach” itp. |
| Termin płatności | Na przykład: „do 10. dnia każdego miesiąca z góry”. |
| Sposób płatności | Na przykład: przelew na określony numer rachunku bankowego. |
| Czas trwania obowiązku | Na przykład: „do ukończenia przez dziecko 18 lat” albo „do ukończenia nauki, nie dłużej niż do 25. roku życia”. |
| Warunki zakończenia obowiązku | Przykładowo: śmierć dziecka, stałe podjęcie pracy zarobkowej przez dziecko, orzeczenie sądu zmieniające wysokość lub znoszące obowiązek. |
| Dobrowolne poddanie się egzekucji | Jasne zdanie, że zobowiązany rodzic poddaje się egzekucji co do świadczeń opisanych w umowie, w trybie art. 777 § 1 pkt 4 KPC. |
| Podpisy stron | Własnoręczne podpisy obojga rodziców złożone w obecności notariusza. |
Dobrze jest też dodać:
- zapis o sposobie waloryzacji alimentów (np. indeksacja o wskaźnik inflacji),
- wskazówki, w jakich sytuacjach strony zobowiązują się wrócić do stołu rozmów (np. utrata pracy, choroba dziecka).
Tytuł egzekucyjny a tytuł wykonawczy – kluczowa różnica
To rozróżnienie decyduje o tym, czy z aktem notarialnym można od razu iść do komornika.
- Tytuł egzekucyjny – dokument, który stwierdza istnienie obowiązku (np. akt notarialny z art. 777 KPC, wyrok sądu, ugoda sądowa, ugoda mediacyjna po zatwierdzeniu).
- Tytuł wykonawczy – tytuł egzekucyjny opatrzony przez sąd klauzulą wykonalności.
Akt notarialny z dobrowolnym poddaniem się egzekucji:
- od razu po podpisaniu jest tytułem egzekucyjnym,
- ale dopiero po nadaniu klauzuli wykonalności przez sąd staje się tytułem wykonawczym, z którym można iść do komornika.
Jak uzyskać klauzulę wykonalności na akt notarialny
Po podpisaniu umowy u notariusza nie dzieje się nic „automatycznie”. Klauzulę wykonalności trzeba wyraźnie „załatwić” w sądzie.
Krok po kroku
1. Zgromadzenie dokumentów
Potrzebne będą przede wszystkim:
- oryginał aktu notarialnego z oświadczeniem o poddaniu się egzekucji,
- kopia aktu,
- jeśli dłużnik już nie płaci – dowody braku płatności (wyciągi bankowe, wezwania do zapłaty).
2. Złożenie wniosku do sądu rejonowego
Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego według miejsca zamieszkania dłużnika (co do zasady) albo – w pewnych sytuacjach – miejsca zamieszkania wierzyciela.
Wniosek powinien zawierać:
- oznaczenie sądu,
- dane wierzyciela i dłużnika,
- wskazanie aktu notarialnego (data, repertorium),
- prośbę o nadanie klauzuli wykonalności na podstawie art. 777 KPC,
- podpis wierzyciela lub pełnomocnika.
3. Rozpoznanie wniosku przez sąd
Sąd:
- bada tylko kwestie formalne (czy akt spełnia wymogi, czy jest poddanie się egzekucji, czy świadczenie jest określone),
- nie ocenia, czy alimenty są „słuszne” albo „za wysokie”,
- wydaje postanowienie na posiedzeniu niejawnym, bez wzywania stron.
Przepisy mówią o rozpoznaniu wniosku „niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni”, ale w praktyce sądy robią to w ciągu kilku–kilkunastu tygodni, a często 2–4 miesięcy.
4. Nadanie klauzuli wykonalności
Jeśli wszystko jest w porządku, sąd dopisuje do aktu notarialnego klauzulę wykonalności. Od tej chwili jest to tytuł wykonawczy, z którym można wystąpić do komornika.
Egzekucja alimentów u komornika – co się dzieje w praktyce
Gdy dłużnik przestaje płacić alimenty wynikające z aktu notarialnego, wierzyciel (zwykle drugi rodzic działający w imieniu dziecka) może złożyć wniosek do komornika.
Co jest potrzebne:
- tytuł wykonawczy (akt notarialny z klauzulą wykonalności),
- krótki wniosek o wszczęcie egzekucji,
- dane dłużnika (adres, miejsce pracy, znane rachunki bankowe).
Wniosek o wszczęcie egzekucji jest bezpłatny.
Typowe działania komornika:
Komornik może:
- zająć wynagrodzenie z umowy o pracę, umowy zlecenia, renty, emerytury,
- zająć rachunki bankowe (poprzez system OGNIVO),
- zająć zwrot podatku, a w określonych przypadkach też niektóre świadczenia,
- w ostateczności – zająć ruchomości (np. samochód) czy nieruchomości.
Dłużnik jest o egzekucji informowany, ale brak jego zgody nie blokuje działań komornika.
Mediacja alimentacyjna – ugoda z mocą wyroku
Jeżeli rodzice potrafią rozmawiać, ale niekoniecznie chcą iść do notariusza, warto rozważyć mediację.
Mediacja to spotkania (stacjonarne lub online) z bezstronnym mediatorem, który pomaga wypracować porozumienie.
Najważniejsze cechy mediacji:
- dobrowolność (każdy może w każdej chwili zrezygnować),
- brak formalizmu (spotkania w bardziej „ludzkiej” atmosferze niż w sądzie),
- mediator nie „wydaje wyroku”, ale pomaga znaleźć kompromis,
- po zawarciu ugody mediator przekazuje ją do sądu do zatwierdzenia.
Po zatwierdzeniu przez sąd ugoda mediacyjna:
- ma taką samą moc jak ugoda zawarta bezpośrednio przed sądem,
- po nadaniu klauzuli wykonalności jest tytułem wykonawczym i może być podstawą egzekucji komorniczej.
Czas trwania: często 1–2 spotkania i kilka tygodni oczekiwania na zatwierdzenie przez sąd.
Zawezwanie do próby ugodowej – szybkie posiedzenie w sądzie
Alternatywą jest złożenie do sądu wniosku o zawezwanie do próby ugodowej – jeszcze przed pozwem o alimenty.
W praktyce oznacza to:
- składamy w sądzie rejonowym krótki wniosek z propozycją alimentów,
- sąd wzywa obie strony na posiedzenie pojednawcze,
- podczas posiedzenia sąd pomaga stronom zawrzeć ugodę,
- jeśli ugoda zostanie zawarta, ma moc ugody sądowej i może być opatrzona klauzulą wykonalności.
Jeśli strony się nie dogadają, żadne zobowiązanie nie powstaje – trzeba wnieść normalny pozew o alimenty.
To rozwiązanie formalnie „sądowe”, ale szybsze i mniej konfliktowe niż klasyczny proces.
Najprostsza, ale ryzykowna opcja – umowa „na kartce” między rodzicami
Rodzice mogą też po prostu:
- dogadać się ustnie,
- spisać między sobą prostą umowę (bez notariusza, bez sądu).
Z punktu widzenia prawa:
- taka umowa może dowodzić, że strony na coś się umówiły,
- ale nie jest tytułem egzekucyjnym,
- nie wolno na jej podstawie wszcząć egzekucji komorniczej.
Jeśli rodzic przestanie płacić, i tak trzeba będzie:
- pozwać go o alimenty albo
- zawrzeć umowę u notariusza lub ugodę sądową/mediacyjną.
To rozwiązanie ma sens tylko wtedy, gdy obie strony są bardzo rzetelne i istnieje między nimi wysoki poziom zaufania. W każdym innym przypadku jest to ryzykowne.
Porównanie najważniejszych rozwiązań
| Aspekt | Umowa u notariusza (art. 777 KPC) | Mediacja alimentacyjna | Zawezwanie do próby ugodowej | Proces sądowy |
|---|---|---|---|---|
| Zgoda obu stron | Konieczna | Konieczna | Konieczna do zawarcia ugody | Nie |
| Czas do tytułu wykonawczego | Umowa od razu, klauzula zwykle 2–4 miesiące | Ugoda + zatwierdzenie w kilka tygodni | Ugoda na jednym posiedzeniu, zwykle w kilka tygodni | Zwykle wiele miesięcy |
| Koszty | Taksa notarialna (zależna od rocznej wartości alimentów) | Niskie koszty regulowane rozporządzeniem | Niskie opłaty sądowe | Powód zwolniony z opłat (płaci tylko za pełnomocnika) |
| Formalizm | Wysoki przy akcie, niski później | Niski | Średni | Wysoki |
| Konieczność dowodów | Nie | Nie | Nie | Tak, często rozbudowane postępowanie dowodowe |
| Moc egzekucyjna | Pełna po klauzuli | Pełna po zatwierdzeniu przez sąd | Pełna (ugodę sądową można zaopatrzyć w klauzulę) | Pełna po klauzuli |
| Poziom konfliktu | Zwykle niski | Zwykle niski | Średni | Wysoki |
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy od razu po podpisaniu umowy u notariusza mogę iść do komornika?
Nie. Akt notarialny jest tytułem egzekucyjnym, ale żeby stał się tytułem wykonawczym, musisz uzyskać w sądzie klauzulę wykonalności. Dopiero z klauzulą można wszcząć egzekucję komorniczą.
Jak długo czeka się na klauzulę wykonalności?
Przepisy mówią o rozpoznaniu „niezwłocznie, nie później niż w 3 dni”, ale w praktyce w sprawach rodzinnych często jest to kilka tygodni do kilku miesięcy (zwykle około 2–4 miesięcy, zależnie od sądu).
Czy mogę zmienić wysokość alimentów z umowy notarialnej?
Tak, ale wymaga to:
- kolejnej umowy (znów u notariusza) za zgodą obu stron albo
- wytoczenia powództwa o zmianę wysokości alimentów przed sądem, jeśli nie ma zgody drugiego rodzica.
Czy notariusz może odmówić sporządzenia umowy alimentacyjnej?
Tak. Notariusz ma obowiązek odmówić, jeśli treść umowy byłaby sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, np. gdy kwota alimentów jest rażąco zaniżona w stosunku do potrzeb dziecka i możliwości rodzica.
Czy alimenty można ustalić rzeczowo (np. „opłacam mieszkanie i zajęcia dodatkowe”) zamiast kwotowo?
Z punktu widzenia art. 777 KPC – nie. Akt notarialny z poddaniem się egzekucji musi określać świadczenie pieniężne. Można w nim przewidzieć dodatkowe świadczenia, ale podstawą egzekucji będzie konkretna kwota wyrażona w złotówkach.
Czy alimenty mogą dotyczyć dorosłego dziecka (po 18. roku życia)?
Tak, jeżeli nadal się uczy, nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie lub jest niepełnosprawne. Umowa notarialna może przewidywać alimenty także po osiągnięciu pełnoletności – ważne, by jasno określić okres i warunki trwania obowiązku.
Czy zamiast notariusza lepiej wybrać mediację?
To zależy. Jeżeli:
- zgoda jest pełna i konkretna – notariusz będzie najszybszy i najprostszy,
- potrzebne jest „przegadanie” tematu i wsparcie osoby trzeciej – lepsza będzie mediacja.
Czy zwykła pisemna umowa między rodzicami ma sens?
Może mieć sens praktyczny (jako „plan”), ale nie daje żadnych narzędzi egzekucyjnych. Gdy druga strona przestanie płacić, i tak trzeba iść do sądu lub do notariusza. Taka umowa nie zastąpi aktu notarialnego ani ugody sądowej.
Podsumowanie
Alimenty można ustalić bez klasycznego procesu – najsilniejszą i najbardziej praktyczną formą jest akt notarialny z dobrowolnym poddaniem się egzekucji na podstawie art. 777 KPC.
Taki akt jest równoznaczny z wyrokiem pod względem możliwości egzekucji – po uzyskaniu klauzuli wykonalności od sądu.
Alternatywami są: mediacja z zatwierdzeniem ugody przez sąd, zawezwanie do próby ugodowej, klasyczna ugoda sądowa.
Zwykłe „dogadanie się” ustne albo na kartce warto traktować tylko jako rozwiązanie przejściowe – nie daje ono żadnych narzędzi egzekucji, gdy druga strona przestanie płacić.
Wybór ścieżki zależy od poziomu zgody między rodzicami, pilności sprawy i gotowości do poniesienia kosztów notariusza. W sytuacji, gdy jest zgoda co do alimentów i chęć zamknięcia tematu raz a dobrze, umowa u notariusza z poddaniem się egzekucji jest w praktyce najwygodniejszym rozwiązaniem.